Elektronik oylamaya sorulan iki soru ilk bakışta birbirini götürür: oyum gerçekten gizli mi, sonucun doğru olduğunu nasıl anlarım? Biri sistemin unutmasını ister, diğeri hatırlamasını. İş, neyin hatırlanacağını doğru seçmekte.
1Çelişki gerçek değil, tasarım meselesi
Kâğıt sandıkta çözüm zaten masanın üstünde: yoklama defteri kimin oy kullandığını bilir, sandık ne oy verildiğini. İkisini birleştiren bir kayıt yoktur. Elektroniğe geçerken en sık yapılan hata, kolayına kaçıp "üye no + tercih" satırını tek tabloya yazmak. O satır bir kez oluştu mu gizlilik artık tasarımın değil, sistemi işletenin niyetinin konusudur.
Doğru kurgu, kâğıttaki ayrımı dijitalde birebir taklit eder. Ayrım durduğu sürece doğrulanabilirlik gizliliğin karşısına geçmez.
2Doğrulama bir defterde, oy başka defterde
Doğrulama katmanı üye numarası, kimlik kartı ya da delege listesi üzerinden çalışır ve tek bir çıktı üretir: bu kişi oy kullandı. Tercihi görmez. Oy katmanı ise yalnızca tercihi ve sandık kimliğini tutar; içinde seçmene ait tek bir alan yoktur. İkisi arasındaki bağ, kullanılmış tek seferlik jetonun düşürülmesinden ibaret.
İş burada bitmiyor. Tablolar ayrı dursa bile kayıt sıraları ve saniyelik zaman damgaları eşleştirilebiliyorsa ayrım kâğıt üstünde kalır. Oy kayıtları yazıldıkları sırayla değil, karıştırılmış sırayla saklanmalı; zaman bilgisi en fazla saat düzeyinde tutulmalı. Büyük bir seçimde önemsiz görünür. Ama 11 kişilik bir ilçe delegasyonu peş peşe oy kullandığında bu ayrıntı kimin ne dediğini tek başına söyler.
Makbuz da aynı mantığa uyar. Üzerinde tercih bulunmayan, "oyunuz sayıldı" diyen bir onay iyidir. "Şu adaya oy verdiniz" yazan çıktı ise satın alınmış oyun kanıtına dönüşür.
3Sayımda gösterilecek şey sonuç değil, sonucun yolu
Sandık kapandığında ekrana tek bir sayı gelmesi yetmez. Yan yana iki sayı görünmeli: doğrulama katmanına göre oy kullanan seçmen adedi ve oy katmanındaki kayıt adedi. Tutmuyorsa sonuç açıklanmaz, önce fark aranır. Basit görünür; pratikte en çok hatayı bu karşılaştırma yakalar.
İkinci adım, ham kayıt dosyasının özet değerinin (hash) kapanış anında tutanağa yazılıp müşahitlere okunması. Dosyaya sonradan tek karakter eklenirse özet tutmaz. Üçüncüsü, kimlik alanı taşımayan ham oy dökümünün her aday temsilcisine verilmesi; kendi sayımını kendi yapsın. Sayım ekranını duvara yansıtmak da iyi, ama güveni bu ikisi kurar. Kapanışa kadar hiçbir ara toplamın ekrana düşmemesi ise ayrı bir kural: henüz oy kullanmamış delege etkilenmesin.
4İtiraz: adresi, süresi, dayanağı
İtiraz süreci seçim günü tartışılıyorsa geç kalınmıştır. Yönergede üç şey yazılı olmalı: itiraz kime yapılır, ne kadar sürede yapılır (sandık başındaki itiraz o anda tutanağa, sonuca itiraz kapanıştan sonraki birkaç saat içinde), hangi kayda bakılarak karara bağlanır.
Diyelim bir delege "ben oy kullanmadım, sistem kullandığımı yazıyor" diyor. Bu itiraz imzalı yoklama listesi ve cihaz logu ile çözülür: hangi terminalde, hangi saatte, hangi görevlinin başında işlem yapılmış, görülür. Loglar doğrulama tarafında kalır, oy kaydına bağlanmaz. O kişinin oyu hiçbir aşamada açılmaz; açılamaz. Yapılabilecek tek şey, farkın sonucu değiştirip değiştirmediğine bakmak, gerekiyorsa o sandığı yenilemek. Bu kuralın itirazdan önce yazılmış olması gerekir.
5Sözleşme imzalanmadan istenecekler
KKTC'de seçimler küçük ve herkesin birbirini tanıdığı salonlarda yapılır. Böyle bir yerde gizlilik, teknik bir ayardan çok kurumsal taahhüttür. Aşağıdakiler sözlü söz değil, belge olsun.
- Veri şeması: hangi tabloda hangi alan var, seçmen kimliği ile tercihin aynı satırda bulunmadığı gösterilebiliyor mu
- Üzerinde hash alanı bulunan açılış ve kapanış tutanağı örnekleri
- Elektrik ya da ağ kesintisinde ne olacağı: sistem internetsiz yerel ağda çalışıyor mu, yarım kalan oy ne oluyor
- Müşahitlere hangi ekranların ve hangi dökümlerin verileceği
- Kayıtların seçimden sonra ne kadar süre, kimde ve hangi biçimde saklanacağı
Gizlilik ile doğrulanabilirlik aynı sistemde yaşayabilir. Şartı iki tane: kimlik ile tercih hiçbir noktada aynı satıra düşmeyecek, sayımın her adımı bir kayda dayanacak. Bunları seçimden önce yazıya dökmek, seçim gecesi çıkacak tartışmanın çoğunu baştan bitirir. 2016'dan beri kurultay ve oda seçimlerinde kurduğumuz düzen bu; ayrıntısını konuşmak isterseniz Kıbrıs Yazılım'a ulaşabilirsiniz.