Bir kurultay salonunda sabahın dördünde hâlâ çetele tutan sayım kurulu görmüşseniz, sorunu uzun uzun anlatmaya gerek yok. Soru da aslında "hangisi daha modern" değil: kaç kişi oy verecek, kaç organ seçilecek, sonucu ne zaman açıklamak zorundasınız. İkisinin de kazandığı yerler var.
1Sayım, oy vermekten uzun sürer
Kâğıtta asıl iş sandık kapandıktan sonra başlar. 900 delegeli bir kurultayda beş organ seçiliyorsa ortada 4.500 pusula var. Her biri açılacak, okunacak, çeteleye işlenecek; sonra tablolar birleştirilecek. Parti meclisi pusulasında delege 40 isim işaretlediyse tek zarftan 40 ayrı kayıt çıkar. Sekiz masayla çalışsanız bile gece yarısını geçmek sürpriz olmaz. Hata payı da yorgunlukla birlikte büyür.
Elektronikte sayım diye ayrı bir aşama yok. Son oy verildiği anda toplam hazırdır; geriye tutanağı yazıcıdan alıp imzalatmak kalır. Asıl süre oy verme süresi, o da cihaz sayısıyla ayarlanıyor. Bir cihaz saatte 60-70 kişiyi rahat geçirir; 900 kişilik bir salonda 12-15 cihaz akışı çevirir.
2Geçersiz oy: kâğıtta kaçınılmaz, ekranda yok
Kâğıdın affı yok. "En fazla 30 isim işaretleyin" yazan pusulaya 31 işaret koyan delegenin oyu çöpe gider. Yanlış kalem, taşan işaret, mühürsüz zarf, yırtık köşe. Çok organlı seçimlerde geçersiz pusula oranı gözle görülür biçimde yükselir.
Ekranda bunu tasarım çözüyor. Sistem otuzuncu tercihten sonra yeni seçime izin vermez, eksik işaretleyeni onaya geçerken uyarır, bilerek boş bırakanı ayrı bir kayıt olarak yazar. Sonucun iki oyla belirlendiği oda ve birlik seçimlerinde geçersiz pusulanın sıfıra inmesi başlı başına bir fark.
3İtiraz geldiğinde elinizde ne var?
Kâğıdın en güçlü tarafı burası. İtiraz gelirse pusulalar yeniden açılır, ikinci hatta üçüncü kez sayılır; kanıt fiziksel ve herkesin gözü önünde. Bedeli saatlerce süren tekrar sayım, bir de salonda uzayan gerginlik.
Elektronikte itiraz "sistem doğru mu saydı" sorusuna döner; cevabı da seçim gününden önce hazırlanmış olmalı. Bir sistemin salonda savunulabilmesi için aranacaklar:
Bu adımlar atlanırsa elektronik oylama itirazı bitirmez, tartışmayı sandıktan yazılıma taşır.
- Oy verme başlamadan aday temsilcileri önünde basılan sıfır tutanağı: cihazlarda hiçbir kayıt olmadığının kanıtı
- İmza listesindeki katılımcı sayısıyla sistemdeki toplam oyun birebir tutması
- Oyun kimliğe geri izlenememesi; kayıtta zaman damgası olsa bile kimin ne verdiği çıkmamalı
- Sonuç tutanağının salonda, kurulun ve adayların gözü önünde yazıcıdan alınması
4Maliyet göründüğü yerde değil
Kâğıtta görünen gider matbaa, zarf, mühür ve sandık. Görünmeyeni sayım ekibi, uzayan salon kirası, gece yarısına kalan görevliler. Bir aday kurultaydan iki gün önce çekildiğinde basılmış pusulaların tamamı kullanılamaz hale gelir; adada bunu yeniden bastırmak hem ek para hem de matbaanın programına bağlı bir-iki gün demek.
Elektronikte fiyat katılımcı ve cihaz sayısına göre çıkar. 150 kişilik bir dernek genel kurulunda kâğıt neredeyse her zaman ucuz; dört kişi yarım saatte sayar, iş biter. Denge birkaç yüz katılımcı ve ikiden fazla organ civarında dönmeye başlıyor. Oradan sonra kâğıdın sayım işçiliği katlanırken elektronikte maliyet neredeyse sabit kalır. KKTC'ye özgü bir kalem daha var: donanımın adaya gelmesi. Yılda bir kullanılacak cihazı satın alıp depoda bekletmek yerine kiralamak çoğu kurum için daha mantıklı; pil, yedek cihaz ve yazılım güncellemesi derdi de sizde kalmaz.
5Hangisi, nerede
Kâğıt hâlâ doğru tercih olabilir: katılım birkaç yüzü geçmiyorsa, tek organ seçiliyorsa, tüzük ya da mevzuat kâğıt pusulayı şart koşuyorsa. KKTC'de genel ve yerel seçimlerin YSK düzeni içinde kâğıtla yürümesi bunun en net örneği. Bir derneğin tüzüğü açıkça kâğıt diyorsa, önce tüzüğü değiştirmek gerekir.
Elektroniğin kazandığı yerler de belli: yüzlerce delegenin aynı gün birden çok organa oy verdiği kurultaylar, aynı gün ikinci tura çıkma ihtimali olan başkanlık yarışları, oylamanın birden fazla salonda eşzamanlı yürüdüğü durumlar. Bir de delege gruplarının farklı oy hakkına sahip olduğu yapılar: biri üç listeye, diğeri ikiye oy verecekse kâğıtta bu ayrı pusula ve sürekli karışıklık demek.
Karar vermeden önce üç şeyi bir kâğıda yazın: kaç kişi oy verecek, kaç ayrı seçim yapılacak, sonucu ne zaman açıklamak zorundasınız. Cevaplar tercihi çoğu zaman kendiliğinden gösterir. Kendi kurultayınız ya da oda seçiminiz için hangisinin oturduğunu konuşmak isterseniz +90 548 890 1579'dan bize ulaşabilirsiniz.