Seçim gününde ters giden şey genellikle yazılım olmuyor. Kablo oluyor, priz oluyor, şebeke oluyor. Elektronik oylama kurulumunda asıl iş sistemin nasıl çalıştığını anlatmak değil, çalışmadığı anda ne yapılacağını önceden yazmak.
1Elektrik: kesinti olur mu değil, ne zaman olur
Kıbrıs’ta elektrik kesintisi, risk listesine formalite olsun diye yazılan bir madde değil. Yazın yük yüksekken şebeke düşebiliyor, kışın hat arızası çıkıyor. Bazen de kurultayın yapıldığı salonun kendi panosunda bir sigorta atıyor. Jeneratör olması meseleyi bitirmiyor: devreye girene kadar geçen 10-20 saniye, çalışan bir sunucuyu düşürmeye fazlasıyla yeter.
Yedek güç bütçesini her kabine dağıtmak yerine merkeze yığmak daha mantıklı. Kesintide asıl sıkıntıya giren kabin cihazları değil, sunucu ve ağ ekipmanıdır. 1500 VA’lık bir UPS küçük bir sunucu ile switch’i rahat 40 dakika taşır.
Yazıcı ayrı bir başlık ve dikkat isteyen yer burası. Her oy bir pusula basıyor ve o pusula sandığa gidiyor; yani yazıcı süs değil, akışın parçası. Buna rağmen yazıcıyı UPS’e bağlamak doğru değil — ısıtıcılı yazıcıların anlık akım çekişi yüksektir ve küçük bir UPS’i tek başına düşürebilir. Doğru kurgu şu: kesintide oylamayı durdurup şebekeyi beklemek. Verilmiş oy zaten sunucuya yazılmıştır; basılamayan pusula, akım gelince çıktı tekrarıyla alınır.
Bu yüzden çıktı tekrarı şifresinin seçim sabahı hazır ve doğru tanımlanmış olması gerekiyor. Şifre kabin ekranındaki tuş takımından girildiği için yalnızca rakamlardan oluşabilir; harfli bir şifre tanımlandığında çıktı tekrarı seçim boyunca hiç çalışmaz ve ekran sadece “şifre hatalı” der. Yazıcı sıkışmasında tek kurtarma yolu bu ve seçim bir defalıktır.
2Cihaz arızası: tamir yok, değişim var
Oylama günü bozulan cihaz tamir edilmez, değiştirilir. Ekran donduğunda arkasında kırk kişilik sıra vardır, kimsenin “bir bakayım” lüksü yoktur. Pratik kural: her beş aktif kabin için en az bir yedek, toplamda da ikiden az olmasın. On iki kabinlik bir kurulumda üç yedek makul bir sayı.
Yedeğin kutusunda durması işe yaramaz. Sabah kurulumunda yedekler de aynı ağa alınır, test oyu verilir, sonra kilitlenip masada bekletilir. Arıza anında yapılacak tek iş cihazı değiştirmektir; iki dakikayı geçmez.
Asıl soru şu: cihaz çökerken oy gitmiş miydi? Cevap yedek plandan önce mimaride veriliyor. Yarım kalan pusula kabinde değil sunucuda tutulur ve kod, oy yazılana kadar harcanmış sayılmaz. Yani cihaz tamamen ölse bile seçmen aynı kartla başka bir kabine geçip kaldığı yerden devam eder — baştan başlamaz, çift oy riski de doğmaz.
3Ağ: kapalı devre kurun, alan adı kullanmayın
İnternete bağımlı çalışan bir oylama sistemi ada koşullarında gereksiz bir risk. Kurulum tamamen yerel olmalı: salondaki sunucu, salondaki switch, kabinlere giden kablolar. Dışarıya hiç çıkmaz — uzaktan izleme de yok, dış yedek de. Salonda derleme ya da kurulum yapılmaz; taşınacak her şey internet varken tek arşiv olarak hazırlanır, özeti ayrı bir kanaldan taşınır ve salonda doğrulandıktan sonra açılır.
Burada az bilinen bir tuzak var. Yerel ağda sisteme alan adıyla değil, doğrudan yerel IP ile bağlanılmalı. Kurumun kamu sitesini daha önce ziyaret etmiş bir tarayıcı, aynı alan adını yerel bir adrese eşlediğinizde bağlantıyı HTTPS’e zorlar; sertifika tutmaz ve tarayıcı “yine de devam et” seçeneğini bile vermez. Altmış kabinde bunu tek tek temizlemek zorunda kalırsınız. Yerel IP kullanıldığı sürece tuzak hiç tetiklenmez.
Kablosuz bağlantı ise kalabalıkla birlikte bozulur. Bin kişilik bir salonda yüzlerce telefon, aralarında onlarca hotspot varken 2.4 GHz bandı fiilen kullanılamaz hale gelir. Kabinleri kabloyla bağlayıp kablosuzu yedekte tutmak daha güvenli. Yanınızda fazladan bir switch, birkaç hazır kablo ve kablo test cihazı bulunsun; ezilmiş bir kabloyu salonda bulmak, yenisini çekmekten uzun sürer.
Kapalı ağın bir gereği daha var: bütün ağ donanımı denetimli alanda durmalı, oy salonunda seçmenin erişebileceği bir ağ noktası bulunmamalı. Şifreleme olmadan çalışmayı kabul edilebilir kılan varsayım bu; salona ağ noktası çıkarılırsa varsayım bozulur.
4Veri: tek kopya, kopya sayılmaz
Oy verildiği anda tek bir yerde duruyorsa o veri risk altındadır. Sandık boyunca işleyen sıra şöyle:
- Her oy, işlem tamamlanır tamamlanmaz sunucuya yazılır — kabin cihazında bekleyen oy yoktur.
- Tam sistem yedeği panelden tek arşiv olarak alınır: uygulama dosyaları, veritabanı dökümü ve yapılandırma bir arada, özet değeriyle birlikte.
- Bu iş otomatik değildir; seçim günü düzenli aralıklarla elle tetiklenmeli ve kimin tetikleyeceği görevli listesinde yazmalı.
- Kapanışta sandık açılır, pusulalar okutulur, mutabakat dökümü alınır ve sonuç tutanağı kurul üyelerince imzalanır.
- Tutanağın fotoğrafı, salondan çıkmadan iki ayrı telefonda saklanır.
- İşlem kayıtları ayrı tutulur: kim ne zaman giriş yaptı, hangi kabin ne zaman düştü, sayım sıfırlandıysa kim sıfırladı.
Alınmış ama hiç geri yüklenmemiş yedek, yedek değildir. Provası seçimden önce yapılır: döküm gerçekten ayrı bir veritabanına yüklenir ve satırların birebir geldiği görülür. Kaçış ve tırnak hatalarını yalnızca bu yakalar; “ZIP açılıyor” yeterli bir kontrol değil.
Bir madde daha: yayına alınan paket bozuk çıkarsa geri dönebilmek. Salonda internet olmadığı için yeniden derleme yolu yoktur; önceki sürümler kutunun içinde hazır durmalı ve geri alma tek komutla, derlemesiz çalışmalıdır. Bu, seçim sabahı fark edilen bir hatada elinizdeki tek çıkış.
Kâğıt tutanağın burada nostaljik bir yeri yok. İtiraz çıktığında ya da sonuç bir gün sonra sorgulandığında, elinizde imzalı bir belge olması tartışmayı kısa keser.
5Sabah provası ve kimin ne yapacağı
Kurulum seçim sabahı yapılmaz. Salon müsaitse bir gün önce, değilse en geç açılıştan üç saat önce her şey kurulu ve çalışır durumda olmalı. Açılıştan önce 20-30 oyluk bir test oylaması yapılır, sayım kontrol edilir, ardından veritabanı sandık kurulunun önünde sıfırlanıp kayıt altına alınır. Bu prova hem sistemi hem görevlileri sınar.
Kabinlerin ayakta olduğunu gözle takip etmeyin. Her kabin belirli aralıklarla sunucuya yaşam sinyali gönderiyor; panelde hangi kabinin son yarım dakika içinde sinyal verdiği görünür. Ekranı donmuş ya da fişi çekilmiş bir kabin listeden düşer — ve bunu kuyruktaki delegeden önce siz görürsünüz.
Bir de şu: her senaryonun bir sahibi olsun. Elektrik giderse kim aranacak, salonun teknik sorumlusunun numarası kimde, yedek cihazlar kimin masasında, ağ sorununda kim müdahale ediyor. Tek kişinin her şeyi bildiği kurulumlar, o kişi öğle yemeğine çıktığında aksar. Görevli listesi bir sayfayı geçmez ama sandık başında en çok işe yarayan kâğıt genelde odur.
İyi bir seçim günü, hiçbir şeyin olmadığı gün değil; olanların kimse fark etmeden çözüldüğü gündür. Kesinti de olur, cihaz da bozulur; bunların fark edilmeden çözülmesinin tek yolu yedeğin önceden hazır olması. Yaklaşan bir kurultay ya da oda seçiminiz varsa, senaryoları masaya yatırmak için bize ulaşabilirsiniz.