Seçim gününde ters giden şey genellikle yazılım olmuyor. Kablo oluyor, priz oluyor, şebeke oluyor. Elektronik oylama kurulumunda asıl iş sistemin nasıl çalıştığını anlatmak değil, çalışmadığı anda ne yapılacağını önceden yazmak.
1Elektrik: kesinti olur mu değil, ne zaman olur
Kıbrıs'ta elektrik kesintisi, risk listesine formalite olsun diye yazılan bir madde değil. Yazın yük yüksekken şebeke düşebiliyor, kışın hat arızası çıkıyor. Bazen de kurultayın yapıldığı salonun kendi panosunda bir sigorta atıyor. Jeneratör olması meseleyi bitirmiyor: devreye girene kadar geçen 10-20 saniye, çalışan bir sunucuyu düşürmeye fazlasıyla yeter.
Yedek güç bütçesini her kabine dağıtmak yerine merkeze yığmak daha mantıklı. Tabletler kendi bataryasıyla zaten 6-8 saat gidiyor; kesintide sıkıntıya giren tabletler değil, sunucu ve ağ ekipmanı oluyor. 1500 VA'lık bir UPS, küçük bir sunucu ile switch'i rahat 40 dakika taşır. Yazıcıyı UPS'e bağlamayın. Anlık akım çekişi yüksektir, yarım basılmış tutanağın da kimseye faydası yok; elektrik yoksa çıktı beklenir, sonuç dosyası zaten kayıtlıdır.
2Cihaz arızası: tamir yok, değişim var
Sahada bozulan cihaz tamir edilmez. Değiştirilir. Tablet ekranı donduğunda arkasında kırk kişilik sıra vardır, kimsenin "bir bakayım" lüksü yoktur. Pratik kural: her beş aktif kabin için en az bir yedek cihaz, toplamda da ikiden az olmasın. On iki kabinlik bir kurulumda üç yedek tablet makul bir sayı.
Yedeğin kutusunda durması işe yaramaz. Sabah kurulumunda yedekler de aynı ağa alınır, test oyu verilir, sonra kilitlenip masada bekletilir. Arıza anında yapılacak tek iş cihazı değiştirmektir; iki dakikayı geçmez.
Asıl soru şu: cihaz çökerken oy gitmiş miydi? Bunun cevabı yedek plandan önce mimaride verilir. Seçmenin oy kullandığı bilgisi tablette değil sunucuda tutulur ve oy sunucuya yazılmadan işlem tamamlanmış sayılmaz. Yarıda kalan oturum, seçmeni yeniden kabine göndermenin önünde engel değil; çift oy riski de doğmaz.
3Ağ koptuğunda oylama durmamalı
İnternete bağımlı çalışan bir oylama sistemi, ada koşullarında gereksiz bir risk. Kurulum tamamen yerel olmalı: salondaki sunucu, salondaki switch, kabinlere giden kablolar. Dışarıyla bağlantı koparsa oylama etkilenmez; internet yalnızca uzaktan izleme ve dış yedek için kullanılır.
Kablosuz bağlantı ise kalabalıkla birlikte bozulur. Bin kişilik bir salonda yüzlerce telefon, aralarında onlarca hotspot varken 2.4 GHz bandı fiilen kullanılamaz hale gelir. Kabinleri kabloyla bağlayıp kablosuzu yedekte tutmak daha güvenli. Yanınızda fazladan bir switch, birkaç hazır kablo ve kablo test cihazı bulunsun; ezilmiş bir kabloyu salonda bulmak, yenisini çekmekten uzun sürer.
4Veri: tek kopya, kopya sayılmaz
Oy verildiği anda tek bir yerde duruyorsa o veri risk altındadır. Sandık boyunca işleyen sıra şöyle:
Kâğıt tutanağın burada nostaljik bir yeri yok. İtiraz çıktığında ya da sonuç bir gün sonra sorgulandığında, elinizde imzalı bir belge olması tartışmayı kısa keser.
- Her oy, işlem tamamlanır tamamlanmaz sunucu diskine yazılır.
- On beş dakikada bir ikinci bir makineye ya da şifreli USB'ye otomatik yedek alınır.
- Sandık kapanışında sistem çıktısı, kurul üyelerince imzalanan kâğıt tutanağa dönüşür.
- Tutanağın fotoğrafı, salondan çıkmadan iki ayrı telefonda saklanır.
- İşlem kayıtları ayrı tutulur: kim ne zaman giriş yaptı, hangi cihaz ne zaman düştü.
5Sabah provası ve kimin ne yapacağı
Kurulum seçim sabahı yapılmaz. Salon müsaitse bir gün önce, değilse en geç açılıştan üç saat önce her şey kurulu ve çalışır durumda olmalı. Açılıştan önce 20-30 oyluk bir test oylaması yapılır, sayım kontrol edilir, ardından veritabanı sandık kurulunun önünde sıfırlanıp kayıt altına alınır. Bu prova hem sistemi hem görevlileri sınar.
Bir de şu: her senaryonun bir sahibi olsun. Elektrik giderse kim aranacak, salonun teknik sorumlusunun numarası kimde, yedek cihazlar kimin masasında, ağ sorununda kim müdahale ediyor. Tek kişinin her şeyi bildiği kurulumlar, o kişi öğle yemeğine çıktığında aksar. Görevli listesi bir sayfayı geçmez ama sandık başında en çok işe yarayan kâğıt genelde odur.
İyi bir seçim günü, hiçbir şeyin olmadığı gün değil; olanların kimse fark etmeden çözüldüğü gündür. 2016'dan bu yana yürüttüğümüz oylamalarda kesinti de oldu, cihaz da bozuldu; fark edilmemesinin tek sebebi yedeğin önceden hazır olmasıydı. Yaklaşan bir kurultay ya da oda seçiminiz varsa, senaryoları masaya yatırmak için bize ulaşabilirsiniz.