Elektronik oylamada zor kısım yazılım değil; o, kurultaydan aylar önce hazırdır. Zor olan, aynı yazılımın 600 kişilik bir salonda, dört saatlik bir pencerede ve tek denemede çalışması. Rahat geçen bir oylama gününün yarısı, haftalar önceki salon keşfinde kazanılıyor.
1Keşif: salonu oy günü gözüyle gezmek
Aşağıdaki katsayılar hakkında: bu yazıdaki süre, oran ve kapasite değerleri planlamaya başlamak için kullanılabilecek varsayımlar — ölçülmüş sonuçlar değil. Her tesis ve her seçmen profili farklı sonuç veriyor; hesabı kendi provanızdan ya da önceki etkinliğinizin verisinden çıkan sayılarla tekrar kurun.
Keşif ziyareti kurultaydan iki üç hafta önce yapılır ve boş salona bakmakla geçmez. Elektrik panosu nerede, hangi sigorta hangi duvarı besliyor, kesintide jeneratör kaç saniyede devreye giriyor? Cevap 15 saniyeyse, o 15 saniye boyunca kabinlerin ayakta kalması gerekir; yani UPS şart. Sonra akış gelir: kaç kapı var, girişi bir kapıdan alıp çıkışı başka kapıdan verebiliyor musunuz, kolonlar kuyruğu nerede kesiyor.
KKTC'de kurultaylar çoğunlukla otel balo salonlarında ya da parti genel merkezlerinin çok amaçlı salonlarında yapılıyor. Hiçbiri oylama için tasarlanmadı; prizler toplantı düzenine göre konmuş. Adada olmanın ek yükü de var: sabah bozulan bir switch'i öğlene kadar yerine koyamazsınız. Sahaya her kritik parçanın yedeğiyle gidilmesinin sebebi bu.
- Pano konumu, hat kapasitesi, jeneratörün devreye girme süresi
- Kabin ve kayıt masası için priz noktaları, çekilecek kablo mesafeleri
- Giriş–çıkış kapıları, kuyruğun salon dışına taşma ihtimali
- Delege sayısı ve oylamanın açık kalacağı saat aralığı
- Divan masasının yeri, sonuç ekranının görüş açısı
2Kabin sayısı tahmin değil, hesap işi
Bir delegenin kabine girip oyunu verip çıkması ortalama 60–90 saniye. Yer değiştirmeyi de eklerseniz bir kabin saatte gerçekçi olarak 35–40 kişi geçirir. 600 delege ve dört saatlik pencere için kâğıt üzerinde dört kabin yeter. Sahada dörtle çıkmayın.
Çünkü akış düz değil. Açılış konuşmaları biter bitmez salonun yarısı aynı anda kuyruğa girer, öğle arası boş geçer, kapanışa yarım saat kala bir dalga daha gelir. Tepe noktaları karşılamak için hesabın yaklaşık iki katı kabinle gidilir; 600 delege için 7–8 kabin rahat bir gündür. Asıl darboğaz çoğu zaman kabin de değildir, kayıt masasıdır. Kimlik kontrolü tek masadan yürütülürse kabinler boş beklerken kuyruk kapıya dayanır.
Yerleşim kuralı basit: kabinin arkası duvara ya da paravana döner, ekran hiçbir açıdan kuyruktan görünmez, kabinler arasında en az bir metre kalır. Akış tek yönlüdür — kayıt, kabin, çıkış. Kablolar kuyruğun bastığı yerden geçirilmez; mecbur kalınırsa kablo kanalı kullanılır. Bant yetmez.
3Kurulum günü: 07.00'den açılışa
Salon, oylama sabahı en geç 07.00’de teslim alınır. İlk iki saat kaba iş: kabinlerin kurulması, güç ve ağ kablolarının çekilmesi, UPS bağlantıları, cihazların yerel ağda birbirini gördüğünün doğrulanması. 09.00 civarında sistem ayakta olmalı ki kalan süre kontrole kalsın.
Kontrolün en kritik maddesi aday listesi. Ekrandaki isimler ve sıralama, divan ya da seçim kurulu üyesiyle karşılıklı okunur: biri resmî listeden okur, diğeri ekrandan takip eder. Oylama başladıktan sonra başlık ve aday kaydı sunucu tarafından kilitlenir — düzeltme yapılamaz. İki harflik bir yazım farkı bile o noktadan sonra itiraz konusudur.
Ardından her kabinden birkaç test oyu verilir, doğru sayıldığı görülür. Sonra sistem kurul üyelerinin önünde sıfırlanır. Sıfırlama yönetici şifresi ister ve denetim izine yazılır; yani sonradan “sıfırlandı mı, kim yaptı” tartışması çıkmaz. Sıfır olduğu ekranda gösterilir, çıktısı imzalanır, sandık boş gösterilip mühürlenir. Oylama 10.00’da açılacaksa bu iş 09.30’da biter.
Küçük ama işe yarayan bir ayrıntı: kabin ekranında görünen saat cihazın kendi saati değil, sunucunun saatidir. Kutu pili bitmiş ya da saati yanlış ayarlanmış bir kabin, bastığı pusulaya yanlış zaman damgası düşürmez.
4Oy verme anı
Delege kayıt masasına kimliğiyle gelir, listede bulunur, işaretlenir. Sonra oy kartını kendisi çeker — kartlar bir kavanozdan rastgele alınır, görevli sırayla dağıtmaz. Bu süslü bir ayrıntı değil, gizliliğin taşıyıcı kuralı: kartlar sırayla verilirse imza listesindeki sıra ile kart sırası eşleşir ve “hangi kart kime gitti” kaydı oluşur. Kavanoz o kaydın hiç oluşmamasını sağlıyor. Kartların üzerindeki kodlar da karıştırılmış sırayla basılır ki destedeki konum kodu ele vermesin.
Kabinde delege kartındaki kodu girer: seçim şifreyle çalışıyorsa ekrandaki tuş takımından, barkod ya da QR ile çalışıyorsa kartı okutarak. Okutma donanım okuyucuyla yapılır, kamera gerekmez. Adaylarını seçer, onay ekranında oyunu görür, onaylar. O onay ekranı bir özet değil, yazıcıdan çıkacak pusulanın birebir önizlemesi.
Oy sunucuya yazılır ve kod tam o anda harcanır. Kod satırı işlem içinde kilitlendiği için aynı kartla ikinci bir oy yazılamaz; iki istek aynı anda gelse bile. Ardından kabin bir oy pusulası basar, delege pusulayı alıp fiziksel sandığa atar. Bu kâğıt nostalji değil: akşam yapılacak mutabakatın dayanağı o.
Oy verme sırasında en sık üç durum çıkar. Birincisi ekranla arası iyi olmayan delege. Görevli hiçbir koşulda kabine girmez; yönlendirme dışarıdan sözlü yapılır, girişe konan bir deneme cihazı da bu ihtiyacın çoğunu daha kuyruktayken çözer.
İkincisi bir kabinin takılması. Burada işleyiş rahatlatıcı: yarım kalan pusula kabinde değil sunucuda tutulur ve kod, pusula yazılana kadar harcanmış sayılmaz. Delege aynı kartla başka bir kabine geçip kaldığı yerden devam eder — baştan başlamaz, oyu da kaybolmaz.
Üçüncüsü yazıcı. Kâğıt sıkışır ya da pusula yarım basılır; oy zaten kaydedilmiştir, kurtarma yolu çıktı tekrarıdır. Bunun ayrı bir şifresi vardır ve o şifre kabin ekranındaki tuş takımından girildiği için yalnızca rakamlardan oluşabilir. Harfli bir şifre tanımlanırsa çıktı tekrarı seçim boyunca hiç çalışmaz ve ekran sadece “şifre hatalı” der; asıl sebep gizli kalır. Şifre sistem yöneticisinde durur, sandık görevlisinde değil.
5Kapanış: sandık sayımı ve tutanak
Kapanış saatinde salondaki son delege oyunu verir, kapı kapanır. Elektronik toplam o anda hazırdır ama iş bitmez: sandık açılır ve içindeki her pusulanın barkodu tek tek okutulur. Amaç yeniden saymak değil, iki kaydı karşılaştırmak.
Sunucu her barkod için üç cevaptan birini verir: geçerli (bu seçime ait, ilk kez okutuldu, sıra numarası alır), mükerrer (aynı barkod ikinci kez — hangi sıranın kopyası olduğu yazılır) ya da geçersiz. Geçersizin nedeni ayrıca kaydedilir: imzası tutmuyorsa “sahte”, imza geçerli ama karşılığında elektronik oy yoksa “oysuz”.
İmza şuradan geliyor: her pusulanın barkodu sunucuda duran bir sırla imzalanıyor. Sırrı bilmeyen geçerli imzalı barkod üretemez, yani uydurma pusula okutmada yakalanır. İmzanın çözmediği tek şey fotokopi — geçerli bir pusulanın kopyası da geçerli imzalıdır. Onu yakalayan şey orijinalin de sandıkta olması, yani mükerrer uyarısı; kalan savunma prosedüreldir: mühürlü resmî kâğıt, divan imzası ve imza listesi ile pusula sayısının tutması.
Mutabakat iki düzeyde tutulmalı. Sayı düzeyinde okutulan geçerli kâğıt adedi, sistemdeki geçerli pusula adedine eşit olmalı. Aday düzeyinde her okutulan barkod bağlı pusulanın işaretlerini adaylara ekler; böylece her aday için kâğıt ve elektronik sayı yan yana görünür ve tam okutmada birebir tutmalıdır. Toplam tuttuğu hâlde tek bir adayın satırı tutmuyorsa kutuda eksik ya da fazla pusula var demektir. O satır kırmızı yanar ve elle incelenir.
Tutanak bundan sonra basılır ve içinde yalnızca kazananlar yer almaz: başlığın bütün adayları, aldıkları oylar, durumları (seçildi / 2. tur / elendi) ve ayrı bir satırda boş oy sayısı yazar. Sebebi pratik — kota, salt çoğunluk ve eşik hesabının imzalı kâğıttan bağımsız olarak yeniden yapılabilmesi gerekiyor. Boş oy tek koltuklu başlıklarda salt çoğunluk paydasına giriyor; tutanakta yoksa en kritik hesap kâğıttan denetlenemez.
Çıktılar kurul üyelerince imzalanır, sistemin tam yedeği alınır ve bir kopyası salondan çıkmadan kuruma teslim edilir. Katılım listesinde yalnızca “oy kullandı” işareti kalır.
Elektronik oylamada iyi gün, gün içinde yapacak bir şey kalmayan gündür; yaşanan her sürpriz genelde keşifte atlanmış bir maddedir. Kurultay, kongre ya da oda seçimi planlıyorsanız salon keşfini takvimin başına koyun. Bu süreci 2016'dan beri Kıbrıs'ta sahada yürütüyoruz; konuşmak isterseniz info@kibrisyazilim.com veya +90 548 890 1579.