Elektronik oylamada zor kısım yazılım değil; o, kurultaydan aylar önce hazırdır. Zor olan, aynı yazılımın 600 kişilik bir salonda, dört saatlik bir pencerede ve tek denemede çalışması. 2016'dan bu yana kurultaylarda ve oda seçimlerinde gördüğümüz şu: rahat geçen bir oylama gününün yarısı, haftalar önceki salon keşfinde kazanılıyor.
1Keşif: salonu oy günü gözüyle gezmek
Keşif ziyareti kurultaydan iki üç hafta önce yapılır ve boş salona bakmakla geçmez. Elektrik panosu nerede, hangi sigorta hangi duvarı besliyor, kesintide jeneratör kaç saniyede devreye giriyor? Cevap 15 saniyeyse, o 15 saniye boyunca kabinlerin ayakta kalması gerekir; yani UPS şart. Sonra akış gelir: kaç kapı var, girişi bir kapıdan alıp çıkışı başka kapıdan verebiliyor musunuz, kolonlar kuyruğu nerede kesiyor.
KKTC'de kurultaylar çoğunlukla otel balo salonlarında ya da parti genel merkezlerinin çok amaçlı salonlarında yapılıyor. Hiçbiri oylama için tasarlanmadı; prizler toplantı düzenine göre konmuş. Adada olmanın ek yükü de var: sabah bozulan bir switch'i öğlene kadar yerine koyamazsınız. Sahaya her kritik parçanın yedeğiyle gidilmesinin sebebi bu.
- Pano konumu, hat kapasitesi, jeneratörün devreye girme süresi
- Kabin ve kayıt masası için priz noktaları, çekilecek kablo mesafeleri
- Giriş–çıkış kapıları, kuyruğun salon dışına taşma ihtimali
- Delege sayısı ve oylamanın açık kalacağı saat aralığı
- Divan masasının yeri, sonuç ekranının görüş açısı
2Kabin sayısı tahmin değil, hesap işi
Bir delegenin kabine girip oyunu verip çıkması ortalama 60–90 saniye. Yer değiştirmeyi de eklerseniz bir kabin saatte gerçekçi olarak 35–40 kişi geçirir. 600 delege ve dört saatlik pencere için kâğıt üzerinde dört kabin yeter. Sahada dörtle çıkmayın.
Çünkü akış düz değil. Açılış konuşmaları biter bitmez salonun yarısı aynı anda kuyruğa girer, öğle arası boş geçer, kapanışa yarım saat kala bir dalga daha gelir. Tepe noktaları karşılamak için hesabın yaklaşık iki katı kabinle gidilir; 600 delege için 7–8 kabin rahat bir gündür. Asıl darboğaz çoğu zaman kabin de değildir, kayıt masasıdır. Kimlik kontrolü tek masadan yürütülürse kabinler boş beklerken kuyruk kapıya dayanır.
Yerleşim kuralı basit: kabinin arkası duvara ya da paravana döner, ekran hiçbir açıdan kuyruktan görünmez, kabinler arasında en az bir metre kalır. Akış tek yönlüdür — kayıt, kabin, çıkış. Kablolar kuyruğun bastığı yerden geçirilmez; mecbur kalınırsa kablo kanalı kullanılır. Bant yetmez.
3Kurulum günü: 07.00'den açılışa
Salon, oylama sabahı en geç 07.00'de teslim alınır. İlk iki saat kaba iş: kabinlerin kurulması, güç ve ağ kablolarının çekilmesi, UPS bağlantıları, cihazların yerel ağda birbirini gördüğünün doğrulanması. 09.00 civarında sistem ayakta olmalı ki kalan süre kontrole kalsın.
Kontrolün en kritik maddesi aday listesi. Ekrandaki isimler ve sıralama, divan ya da seçim kurulu üyesiyle karşılıklı okunur: biri resmi listeden okur, diğeri ekrandan takip eder. İki harflik bir yazım farkı bile oylama başladıktan sonra düzeltilemez; düzeltilse bile itiraz konusu olur.
Ardından her kabinden birkaç test oyu verilir, doğru sayıldığı görülür. Sonra sayaçlar sıfırlanır, sıfır olduğu kurul üyelerine ekranda gösterilir, çıktısı imzalanır, sandık mühürlenir. Oylama 10.00'da açılacaksa bu iş 09.30'da biter.
4Oy verme anı
Delege kayıt masasına kimliğiyle gelir, listede bulunur, işaretlenir; kendisine tek kullanımlık bir kart ya da kod verilir. Kabinde ekran o karta özel açılır. Adayını seçer, onay ekranında seçimini görür, onaylar. "Oyunuz kaydedildi" yazısıyla birlikte kart geçersizleşir; aynı kartla ikinci kez oy verilemez.
Sahada en sık iki durum çıkar. Birincisi, ekranla arası iyi olmayan delege. Görevli hiçbir koşulda kabine girmez; yönlendirme dışarıdan sözlü yapılır, girişe konan bir deneme cihazı da bu ihtiyacın çoğunu daha kuyruktayken çözer. İkincisi, bir cihazın takılması. O kart henüz kullanılmamış sayıldığından delege yedek kabine yönlendirilir; tamamlanmayan işlem sisteme hiç yazılmadığı için kayıp oy olmaz.
5Sonuç, tutanak ve itiraz
Kapanış saatinde salondaki son delege oyunu verir, kapı kapanır, sandık kapatılır. Sayım anlıktır; asıl mesele sonucun nasıl belgelendiği. Sistem hem genel toplamı hem de her cihazın kendi dökümünü ayrı yazdırır. Cihaz dökümlerinin toplamı genel toplamla birebir tutmalıdır; itiraz gelirse ilk bakılan yer burasıdır.
Çıktılar kurul üyelerince imzalanır, veri iki ayrı ortama yedeklenir, bir kopyası salondan çıkmadan kuruma teslim edilir. Gizlilik tarafında oyların kayıt sırası karıştırılır; kimin ne zaman oy verdiği bilgisiyle verilen oy hiçbir aşamada eşleşmez. Delege listesinde yalnızca "oy kullandı" işareti kalır.
Elektronik oylamada iyi gün, gün içinde yapacak bir şey kalmayan gündür; yaşanan her sürpriz genelde keşifte atlanmış bir maddedir. Kurultay, kongre ya da oda seçimi planlıyorsanız salon keşfini takvimin başına koyun. Bu süreci 2016'dan beri Kıbrıs'ta sahada yürütüyoruz; konuşmak isterseniz info@kibrisyazilim.com veya +90 548 890 1579.